Elke ondernemer krijgt vroeg of laat te maken met dezelfde fundamentele vraag: wat is mijn volgende stap?
Ondernemen betekent vrijheid, maar ook continu beslissingen nemen onder onzekerheid. Of je nu start, groeit, herstructureert of juist afbouwt: het succes van je onderneming wordt voor een groot deel bepaald door hoe je beslissingen neemt, niet alleen welke beslissing je neemt. Sommige keuzes zijn rationeel en gepland, andere ontstaan gaandeweg op basis van wat zich aandient.
Binnen de ondernemerschapsliteratuur worden hiervoor twee dominante besluitvormingslogica’s onderscheiden: causation en effectuation. Deze theorieën beschrijven verschillende manieren waarop ondernemers doelen bepalen, middelen inzetten en omgaan met onzekerheid.
Inhoudsopgave
Wat zijn causation en effectuation?
Causation en effectuation beschrijven twee fundamenteel verschillende manieren waarop ondernemers beslissingen nemen. Het verschil zit vooral in het startpunt van het denkproces.
Causation vertrekt vanuit een vooraf gedefinieerd doel en zoekt daar vervolgens de juiste middelen bij.
Effectuation vertrekt vanuit de beschikbare middelen en onderzoekt welke doelen daarmee haalbaar zijn.
Beide benaderingen komen in de praktijk voor, vaak zelfs binnen dezelfde onderneming. De context, fase van het bedrijf en persoonlijke voorkeur van de ondernemer bepalen welke logica dominant is.
De definities van causation en effectuation
De oorspronkelijke definities zijn afkomstig van professor Saras Sarasvathy (2001):
Causation:
“Processes take a particular effect as given and focus on selecting between means to create that effect.”Effectuation:
“Processes take a set of means as given and focus on selecting between possible effects that can be created with that set of means.”
Vrij vertaald: causation begint met het gewenste resultaat, effectuation begint met wat er al beschikbaar is.
Besluitvorming volgens causation
Bij causation staat een duidelijk einddoel centraal. Veel ondernemers kennen dit als de bekende stip op de horizon. Denk aan doelen zoals:
een bepaald winstpercentage,
marktaandeelgroei,
internationale uitbreiding,
schaalvergroting of verkoop van het bedrijf.
Zodra het doel is vastgesteld, wordt de route ernaartoe uitgestippeld. Welke middelen zijn nodig om dit doel te bereiken? Dat kan gaan om personeel, investeringen, technologie, marketing of overnames. Deze middelen worden vertaald naar een concrete investerings- en actieplanning.
Analyse, voorspellen en risicoafweging
Een causation-aanpak leunt sterk op analyses en voorspellingen. Ondernemers maken gebruik van:
financiële forecasts,
marktonderzoeken,
businesscases,
risicoanalyses.
De kernvraag is steeds: wegen de verwachte opbrengsten op tegen de kosten en risico’s? Door scenario’s door te rekenen probeert men onzekerheid zoveel mogelijk te reduceren (Chandler et al., 2011).
Sterktes en beperkingen van causation
Causation biedt structuur, duidelijkheid en richting. Het werkt goed in relatief stabiele markten waar trends voorspelbaar zijn en historische data betrouwbaar is.
Tegelijk schuilt hier ook een valkuil. De toekomst laat zich niet altijd voorspellen. Wanneer aannames niet uitkomen, kan een strak uitgestippeld plan juist inflexibel blijken en bijsturing bemoeilijken.
Besluitvorming volgens effectuation
Effectuation kiest een radicaal ander startpunt. Niet het einddoel, maar de huidige uitgangspositie staat centraal. De ondernemer stelt vragen als:
Wie ben ik?
Wat weet ik?
Wie ken ik?
Welke middelen heb ik nu tot mijn beschikking?
Vanuit deze middelen wordt onderzocht welke stappen logisch en haalbaar zijn. Het doel is niet vooraf volledig vastomlijnd, maar ontwikkelt zich gaandeweg.
Effectuation gaat uit van het idee dat de toekomst grotendeels onvoorspelbaar is, maar wel beïnvloedbaar door de keuzes die je vandaag maakt.
De vijf principes van effectuation
Effectuation bestaat uit vijf samenhangende principes die samen een cyclisch beslissingsmodel vormen.
1. Bird in Hand
Begin met wat je al hebt. Dat zijn niet alleen financiële middelen, maar ook kennis, ervaring, vaardigheden, netwerk en reputatie. Vanuit deze middelen formuleer je korte termijn doelen die direct uitvoerbaar zijn.
Door klein te beginnen en voort te bouwen op bestaande sterktes, behoud je flexibiliteit en leer je snel.
2. Affordable Loss
In plaats van te sturen op maximale opbrengst, stuurt effectuation op acceptabel verlies. De centrale vraag is niet: wat kan dit opleveren? maar: wat ben ik bereid te verliezen als dit mislukt?
Dit verlaagt de drempel om te experimenteren en voorkomt dat beslissingen verlammend worden door risicoaversie.
3. Lemonade
Onverwachte gebeurtenissen worden niet gezien als bedreiging, maar als potentiële kans. Veranderingen, fouten of tegenslagen kunnen nieuwe richtingen blootleggen die vooraf niet zichtbaar waren.
Flexibiliteit en herinterpretatie staan hier centraal.
4. Crazy Quilt
Samenwerking speelt een belangrijke rol binnen effectuation. Door ideeën te delen en partners te betrekken, ontstaat co-creatie. Partners brengen niet alleen middelen mee, maar beïnvloeden ook de richting van het project.
Zo wordt de toekomst gezamenlijk vormgegeven.
5. Pilot in the Plane
Hoewel de toekomst onvoorspelbaar is, betekent dat niet dat je geen invloed hebt. Effectuation focust op controle over wat wél beheersbaar is. De ondernemer is geen passagier, maar de piloot.
Door actief te handelen, bepaal je mede de uitkomst.
Herken je jezelf in een geplande aanpak (causation) of juist in stapsgewijs bijsturen op basis van wat zich aandient (effectuation)?
Het expliciet maken van je dominante beslislogica geeft vaak direct meer richting.
De effectuationcyclus
De vijf principes vormen samen een cyclisch proces. Elke actie levert nieuwe inzichten, middelen en relaties op, die opnieuw worden geëvalueerd. Effectuation is daarmee geen lineair stappenplan, maar een continu leer- en beslissingsproces.
Dit maakt de methode bijzonder geschikt voor dynamische markten, innovatieve omgevingen en ondernemingen in transitie.
Causation en effectuation in de praktijk
In de praktijk kiezen ondernemers zelden exclusief voor één van beide benaderingen. Vaak ontstaat een hybride vorm:
causation voor langetermijnrichting en financiële kaders,
effectuation voor experimenten, innovatie en bijsturing.
Welke mix passend is, hangt af van factoren zoals marktdynamiek, fase van de onderneming, beschikbare middelen en persoonlijke voorkeur van de ondernemer.
Causation en effectuation bij herstructurering
Herstructurering is bij uitstek een situatie waarin bestaande aannames onder druk staan. Of het nu gaat om kostenreductie, een wijziging van de organisatiestructuur, een strategische herpositionering of het afstoten van activiteiten: de toekomst is op dat moment zelden volledig voorspelbaar.
Traditioneel wordt herstructurering vaak benaderd vanuit causation. Er wordt een gewenst eindbeeld gedefinieerd, bijvoorbeeld een slankere organisatie, hogere marges of een andere marktpositie, waarna plannen, scenario’s en financiële doorrekeningen volgen. Deze aanpak biedt duidelijkheid en houvast, maar veronderstelt wel dat het einddoel scherp te definiëren is en dat de weg ernaartoe grotendeels te plannen valt.
In de praktijk blijkt dat herstructureringen juist gekenmerkt worden door voortschrijdend inzicht. Nieuwe informatie, interne weerstand, marktontwikkelingen of onverwachte neveneffecten dwingen tot bijsturing. In zulke situaties kan effectuation een waardevolle aanvulling zijn. Door te vertrekken vanuit de beschikbare middelen, mensen, kennis, klantrelaties en kernactiviteiten, ontstaat ruimte om stapsgewijs te onderzoeken welke structuur levensvatbaar is, zonder alles vooraf vast te leggen.
Effectuation helpt bij herstructurering vooral om:
beheersbare stappen te zetten (affordable loss),
sneller te leren van wat wel en niet werkt,
en flexibiliteit te behouden in een fase waarin controle belangrijker is dan voorspelling.
Voor veel ondernemingen betekent dit dat herstructurering geen lineair traject is, maar een iteratief proces. Een bewuste combinatie van causation (richting en kaders) en effectuation (experiment en aanpassing) vergroot daarbij de kans op een duurzame uitkomst.
Conclusie
Ondernemersbeslissingen worden zelden genomen in een stabiele en volledig voorspelbare context. Of het nu gaat om groei, innovatie of herstructurering: de vraag is niet alleen wat je besluit, maar vooral hoe je tot dat besluit komt.
Causation en effectuation bieden twee verschillende, maar gelijkwaardige manieren om met die onzekerheid om te gaan. Causation helpt bij het aanbrengen van richting, structuur en financiële kaders. Effectuation biedt ruimte voor voortschrijdend inzicht, experiment en bijsturing wanneer de werkelijkheid anders blijkt dan vooraf gedacht.
Juist in fases van herstructurering wordt duidelijk dat één vaste aanpak zelden volstaat. Het vooraf vastleggen van een eindbeeld kan houvast geven, maar te veel rigiditeit vergroot het risico op blinde vlekken. Tegelijk vraagt onbeperkte flexibiliteit om duidelijke grenzen. De kracht zit daarom vaak in het bewust combineren van beide besluitvormingslogica’s.
Ondernemen betekent niet het elimineren van onzekerheid, maar het leren omgaan met onvoorspelbaarheid. Door expliciet te maken wanneer je plant en wanneer je verkent, vergroot je de consistentie van je beslissingen en de duurzaamheid van je onderneming.
Veelgestelde vragen
Wat is het belangrijkste verschil tussen causation en effectuation?
Causation start met een vast doel en plant daar naartoe. Effectuation start met beschikbare middelen en laat het doel gaandeweg ontstaan.
Is effectuation alleen geschikt voor startende ondernemers?
Nee. Ook gevestigde MKB-bedrijven gebruiken effectuation, vooral bij innovatie, herstructurering of onzeker marktgedrag.
Wanneer werkt causation beter dan effectuation?
Causation is vooral effectief in stabiele markten met voorspelbare vraag en voldoende historische data.
Kun je beide methodes combineren?
Ja. Veel ondernemers combineren causation voor strategische kaders en effectuation voor tactische beslissingen.
Is effectuation wetenschappelijk onderbouwd?
Ja. Effectuation is uitgebreid onderzocht en gevalideerd binnen de ondernemerschapsliteratuur, onder andere door Sarasvathy en Chandler.
Twijfel je over je volgende stap of over de juiste balans tussen plannen en experimenteren?
Een bedrijfsadviseur kan helpen om dit gestructureerd te verkennen.
Over Claassen, Moolenbeek & Partners
Claassen, Moolenbeek & Partners (CM&P) is een bedrijfskundig advieskantoor dat de Nederlandse mkb-ondernemer begeleidt bij strategieformulering en implementatie, bedrijfsovername (aan & verkoop) en/of het bepalen en regelen van de financieringsbehoefte.
Onze organisatie bestaat uit ±50 partners met ieder hun eigen expertise op het gebied op de genoemde diensten. Sinds de oprichting in 1983 is ons partnernetwerk steeds groter en deskundiger geworden. We werken landelijk vanuit 9 regio’s in Nederland en hebben in alle regio’s één of meerdere kantoren.
Of je nu te maken hebt met complexe vraagstukken omtrent bedrijfsovername, strategische keuzes of het verkrijgen van de juiste financiering, er staat altijd een ervaren partner in jouw nabije omgeving klaar om je te begeleiden naar een succesvol eindresultaat. Bekijk onze partnerpagina en kom in contact met de partner die het beste bij jouw vraagstuk past.
